Инсон ўзлиги: Неъматми ё Илоҳий синов?
Инсоният тарихида биз ўзимизни сайёрамизнинг энг олий жонзоти деб билишга ўрганиб қолдик. "Одамзод — яратувчиликнинг гултожи" деган тушунча бизнинг диний ва маданий онгимизга чуқур сингдирилган. Бироқ, бу ўз-ўзини улуғлаш нақадар ҳақиқатга яқин? Агар Аллоҳнинг яратувчилигини чуқур таҳлил қилсак, бизнинг "афзаллик" тушунчамиз ўзгартирилган, ҳатто бузиб кўрсатилганини англашимиз мумкин.
Яратувчининг энг буюк неъмати – бу танлов эркинлигидир. Бу хусусият фақат инсонга берилган. Хайвонлар эса инстинктга бўйсунади. Фақат инсон яхшилик ва ёмонлик, илм ва жаҳолат, адолат ва зулм ўртасида танлов қилиш имконига эга. Бу эса, афзаллик эмас, балки буюк бир масъулият эканлигини англатади. Ҳар бир танловимиз, нафақат ўзимизнинг, балки атрофимиздаги оламнинг ҳам тақдирини белгилайди. Бу "танлов неъмати" аслида қийинчилик, азоб ва доимий синов демакдир.
Қуръонда "илм" сўзи 700 мартадан ортиқ учрайди. Бу шунчаки сўз эмас, балки илоҳий кўрсатмадир. Бу билан Аллоҳ бизга дунёни ўрганиш, коинот сирларини очиш ва бу орқали Унинг буюклигини англаш зарурлигини билдиради.
Оламнинг яширин қонунлари
Бугунги физика ва квант механикаси коинотнинг ғайриоддий бир томонини очиб бермоқда: ҳамма нарса узулуксиз ўзгарувчанлик ва ўзаро боғлиқлик ҳолатида.
Атомлар бир-бири билан ўзаро таъсирлашиб тургани каби, бизнинг ҳаётимиз ҳам, онгли қарорларимиз ҳам, ҳатто энг кичик ҳаракатимиз ҳам коинотнинг умумий энергиясига таъсир қилади. Қуръони каримда "Ҳар бир нарса ўз ўлчови билан яратилган" (Қамар, 49) деб айтилади. Бу шунчаки диний баёнот эмас, балки коинотнинг физика қонунларини ифодаловчи универсал қоидадир.
Агар биз бу қонунни бузиб, фақат ўз манфаатларимизни устун қўйиб яшасак, атрофимиздаги бутун тизимнинг мувозанатини бузамиз. Масалан, табиий ресурсларни исроф қилиш, ўзгаларга зулм қилиш, адолатсизликни тарқатиш – бу фақат ижтимоий-сиёсий муаммо эмас. Бу коинотнинг ўлчовли қонуниятига қарши чиққан ҳаракатдир. Аллоҳ бизга бу дунёни ислоҳ қилишни буюрган, чунки биз бузғунчи табиатимиз билан уни бузишга мойилмиз.
Бу бизнинг энг буюк заифлигимиз ва синовимиздир.
Тарих давомида "миллат" ва "этник ғурур" тушунчалари диний қадриятлардан устун қўйилган. Бу эса инсонларни кичик гуруҳларга ажратиб, умумий инсоний бирлик ғоясини заифлаштирган. Қуръон барча инсонларни битта манбадан яратилганлигини таъкидлайди (Нисо, 1). Бу диний аҳкомдан кўра кўпроқ, бутун инсониятнинг генетик ва биологик бир бутунлиги ҳақидаги замонавий илмий фактларга ишора қилади. Бизнинг ирқимиз, тилимиз ва маданиятимиздаги фарқлар, Аллоҳнинг айтганидек, бир-биримизни танишимиз учун яратилган (Ҳужурот, 13), низолашиш учун эмас.
Бугунги дунё юзида юз бераётган урушлар ва низолар, ирқий устунликка асосланган ҳаракатлар – бу "миллат афсонаси" нинг заҳарли меваси. Агар биз ҳақиқий тинчликка эришмоқчи бўлсак, ўзимизнинг "ким" эканлигимизни, аввало, инсон сифатида, сўнгра эса бир уммат сифатида англашимиз керак.
Комментариев нет:
Отправить комментарий